काठमाडौं,असोज १९ गते ।
आइची–नागोया एसियाली खेलकुदको २०औँ संस्करण सम्पन्न हुँदा फेरि एकपटक चीनले आफूलाई एसियाली खेलकुदको निर्विवाद शक्तिका रूपमा प्रमाणित गरेको छ। प्रतियोगिताको अन्तिम पदक तालिकामा शीर्ष स्थानमा रहँदै चीनले लगातार आफ्नो च्याम्पियन यात्रा कायम राखेको हो।
चीनले यस संस्करणमा १६९ स्वर्ण, ८९ रजत र ८३ कांस्य गरी कुल ३४१ पदक जित्यो। चीनलाई पछ्याएको आयोजक राष्ट्र जापानले ८३ स्वर्ण, ९५ रजत र ९१ कांस्यसहित कुल २६९ पदक जित्दै दोस्रो स्थानमा चित्त बुझायो।
जापानले घरेलु भूमिमा प्रतियोगिता आयोजना गरे पनि चीनलाई शीर्ष स्थानबाट विस्थापित गर्न सकेन। यसले एसियाली खेलकुदमा चीनको पछिल्लो चार दशकभन्दा लामो प्रभुत्वलाई फेरि स्पष्ट पारेको छ।
चार दशकदेखि रोकिएन चीनको वर्चश्व
एसियाली खेलकुदको इतिहासमा चीनको दबदबा पछिल्ला केही संस्करणको उपलब्धि मात्र होइन। यसको जरा चार दशकभन्दा पनि लामो समयदेखि फैलिएको छ।
सन् १९५१ मा भारतको नयाँ दिल्लीबाट सुरु भएको एसियाली खेलकुदका प्रारम्भिक दशकमा जापानको वर्चश्व थियो। जापान लामो समयसम्म एसियाको सबैभन्दा बलियो खेल शक्ति बनेको थियो। तर समयसँगै चीनले आफ्नो खेलकुद संरचना र तयारीलाई व्यवस्थित गर्दै जापानको वर्चश्वलाई चुनौती दिन थाल्यो।
सन् १९७८ मा थाइल्यान्डको बैंककमा भएको एसियाली खेलकुद जापान च्याम्पियन बनेको अन्तिम संस्करण बन्यो। त्यसपछि एसियाली खेलकुदमा स्वर्ण पदकको शीर्ष स्थानमा जापान फर्किन सकेको छैन।
सन् १९८२ को नयाँ दिल्ली एसियाली खेलकुद चीनका लागि निर्णायक मोड बन्यो। उक्त संस्करणदेखि चीनले पहिलोपटक पदक तालिकाको शीर्ष स्थान हासिल गर्यो। त्यसयता अहिलेसम्म कुनै पनि एसियाली राष्ट्रले चीनलाई उछिन्न सकेको छैन।
यस हिसाबले हेर्दा एसियाली खेलकुदमा चीनको शीर्ष स्थानको यात्रा चार दशकभन्दा लामो भइसकेको छ। प्रत्येक संस्करणमा नयाँ पुस्ताका खेलाडी थपिँदै गए पनि चीनको प्रभुत्व भने निरन्तर कायम रहँदै आएको छ।
सहभागिताको छोटो इतिहास, उपलब्धिको लामो यात्रा
चीनले पहिलोपटक सन् १९७४ मा इरानको तेहरानमा भएको एसियाली खेलकुदमा सहभागिता जनाएको थियो। पहिलो सहभागितामै चीनले प्रभावशाली प्रदर्शन गर्दै पदक तालिकामा तेस्रो स्थान हासिल गरेको थियो।
त्यसको चार वर्षपछि सन् १९७८ मा बैंककमा भएको एसियाली खेलकुदमा चीन दोस्रो स्थानमा उक्लियो। त्यसपछि भने चीनले पदक तालिकाको दोस्रो स्थानमा समेत झर्नुपरेको छैन।
यसले चीनको एसियाली खेलकुद यात्रामा भएको तीव्र परिवर्तनलाई देखाउँछ। छोटो समयमै तेस्रो स्थानबाट दोस्रो हुँदै शीर्ष स्थानमा पुगेको चीनले त्यसपछि आफ्नो प्रभुत्वलाई निरन्तर विस्तार गर्यो।
चीनले हालसम्म सन् १९९०, २०१० र २०२२ मा एसियाली खेलकुद आयोजना गरिसकेको छ। घरेलु भूमिमा आयोजना भएका प्रतियोगितामा मात्र होइन, बाहिर आयोजना भएका संस्करणमा समेत चीनले आफ्नो बलियो उपस्थिति कायम राख्दै आएको छ।
एसियाली खेलकुदको इतिहासमा सबैभन्दा धेरै पदक जित्ने राष्ट्र पनि चीन नै हो। चीनले हालसम्म १ हजार ६७४ स्वर्ण, १ हजार १०५ रजत र ७९१ कांस्य गरी कुल ३ हजार ५७० पदक जितिसकेको छ।
यो तथ्यांकले चीनको एसियाली खेलकुदमा रहेको दीर्घकालीन प्रभावलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।
च्याम्पियन भए पनि यसपालि अघिल्लो संस्करणभन्दा कमजोर
यसपटक पनि चीनले च्याम्पियनको उपाधि जोगाउन सफल भए पनि उसको प्रदर्शन भने अघिल्लो संस्करणको तुलनामा केही कमजोर रह्यो।
सन् २०२३ मा चीनमै आयोजना भएको १९औँ एसियाली खेलकुदमा चीनले २०१ स्वर्ण, १११ रजत र ७१ कांस्यसहित कुल ३८३ पदक जितेको थियो।
तर आइची–नागोयामा चीनले १६९ स्वर्ण, ८९ रजत र ८३ कांस्य गरी ३४१ पदक मात्र जित्यो। अर्थात् अघिल्लो संस्करणको तुलनामा चीनले यसपटक ३२ स्वर्ण र २२ रजत कम जितेको छ। यद्यपि कांस्य पदक भने १२ वटा बढी जित्यो।
समग्र पदक संख्यामा पनि चीन अघिल्लो संस्करणभन्दा ४२ पदकले पछाडि रह्यो। तर पदक संख्यामा केही कमी आए पनि चीनको च्याम्पियन यात्रामा भने कुनै असर परेन।
आखिर चीन किन यति शक्तिशाली छ?
एसियाली खेलकुदमा चीनको निरन्तर सफलताको पछाडि खेलाडीको व्यक्तिगत प्रतिभा मात्र छैन। त्यसका पछाडि राज्यको दीर्घकालीन नीति, ठूलो लगानी, वैज्ञानिक प्रशिक्षण प्रणाली र प्रतिभा पहिचान गर्ने व्यवस्थित संरचना रहेको देखिन्छ।
चीनले खेलकुदलाई केवल मनोरञ्जन वा प्रतिस्पर्धाका रूपमा मात्र हेरेको छैन। उसले खेलकुदलाई राष्ट्रिय गौरव र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडेको छ।
सन् १९९५ देखि चीनले खेलकुदसम्बन्धी कानुन बनाएर खेलकुद विकासलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाएको थियो। सरकारको प्रत्यक्ष लगानी र दीर्घकालीन योजनाले चीनमा खेलकुदको आधारभूत संरचनालाई बलियो बनाउँदै लग्यो।
सानै उमेरदेखि प्रतिभा खोज्ने प्रणाली
चीनको खेलकुद सफलताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो– सानै उमेरदेखि प्रतिभा पहिचान र प्रशिक्षण।
चिनियाँ स्काउटहरूले देशभरिका विद्यालय तथा विभिन्न क्षेत्रमा प्रतिभाशाली बालबालिकाको खोजी गर्छन्। विशेषगरी चारदेखि सात वर्ष उमेर समूहका बालबालिकामा सम्भावना पहिचान गरी उनीहरूलाई विशेष प्रशिक्षण प्रणालीमा लैजाने गरिन्छ।
प्रतिभा पहिचान गरिएका बालबालिकालाई परिवारबाट टाढा राखेर सरकारद्वारा सञ्चालित विशेष खेल एकेडेमीमा पूर्णकालीन प्रशिक्षण दिने व्यवस्था रहेको छ। त्यहाँ उनीहरूको खेल कौशलसँगै शारीरिक क्षमता, पोषण, मानसिक तयारी र अनुशासनमा समेत विशेष ध्यान दिइन्छ।
यसको पछिल्लो उदाहरणका रूपमा १३ वर्षीया पौडी खेलाडी यी जिदीलाई लिन सकिन्छ। उनले २०औँ एसियाली खेलकुदमा चीनका लागि तीन स्वर्ण पदक जितिन्। यति कम उमेरमै महादेशीय स्तरको ठूलो प्रतियोगितामा तीन स्वर्ण जित्नु चीनको प्रतिभा विकास प्रणालीको प्रभावको एउटा उदाहरणका रूपमा हेरिएको छ।
धेरै पदक आउने खेलमा ठूलो लगानी
चीनले सबै खेलमा समान रूपमा स्रोतसाधन खर्च गर्नेभन्दा पनि धेरै पदक जित्न सकिने खेललाई रणनीतिक प्राथमिकता दिने गरेको देखिन्छ।
जिम्न्यास्टिक, डाइभिङ, भारोत्तोलन, सुटिङ, टेबलटेनिस, ब्याडमिन्टन लगायतका खेलमा चीनले विशेष ध्यान दिँदै आएको छ। यी खेलमा धेरै विधा र स्पर्धा हुने भएकाले उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्न सके ठूलो संख्यामा पदक हासिल गर्न सकिन्छ।
चीनले यस्ता खेलमा खेलाडी उत्पादनदेखि प्रशिक्षणसम्मको सम्पूर्ण प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाएको छ। प्रतिभावान् खेलाडीलाई लामो समयसम्म प्रशिक्षण दिइन्छ र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका प्रतिस्पर्धाका लागि तयार गरिन्छ।
प्रविधि र खेल विज्ञानमा अर्बौंको लगानी
आधुनिक खेलकुदमा प्रतिभा मात्र पर्याप्त हुँदैन। खेलाडीको प्रदर्शन सुधार्न खेल विज्ञान, प्रविधि, पोषण, स्वास्थ्य र आधुनिक पूर्वाधारको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
चीनले खेलाडीको प्रशिक्षणमा विश्वस्तरीय प्रविधि र खेल विज्ञानको प्रयोग गर्दै आएको छ। खेलाडीको शारीरिक अवस्था, प्रदर्शन, रिकभरी, आहार तथा प्रशिक्षणको प्रभावलाई वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गर्ने प्रणालीमा समेत ठूलो लगानी गरिएको छ।
उन्नत प्रशिक्षण केन्द्र, आधुनिक खेल मैदान, वैज्ञानिक पोषण र उच्चस्तरीय प्रशिक्षकको संयोजनले चीनलाई अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा निरन्तर प्रतिस्पर्धात्मक बनाएको छ।
यसको प्रत्यक्ष परिणाम एसियाली खेलकुदजस्ता महादेशीय प्रतियोगितामा देखिन्छ, जहाँ चीनले अन्य राष्ट्रभन्दा निकै ठूलो पदक संख्या हासिल गर्दै आएको छ।
चीनलाई चुनौती दिने शक्ति कहाँ छ?
एसियाली खेलकुदमा जापान, दक्षिण कोरिया, इरान, भारतलगायतका राष्ट्रले विभिन्न खेलमा बलियो चुनौती प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। कतिपय खेलमा यी राष्ट्रले चीनलाई समेत पछाडि पार्ने गरेका छन्।
तर समग्र पदक तालिकामा चीनलाई निरन्तर चुनौती दिँदै शीर्ष स्थान खोस्ने स्तरको शक्ति भने अहिलेसम्म कुनै राष्ट्रले निर्माण गर्न सकेको छैन।
यसको मुख्य कारण चीनले एउटै वा दुईवटा खेलमा मात्र सफलता हासिल नगरी धेरै खेल विधामा समानान्तर रूपमा बलियो प्रदर्शन गर्दै आउनु हो। यही व्यापकता चीनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति बनेको छ।
आइची–नागोया एसियाली खेलकुदको २०औँ संस्करणले पनि यही वास्तविकतालाई फेरि प्रमाणित गरेको छ। चीन च्याम्पियन बनेको छ, जापान दोस्रो भएको छ, तर एसियाली खेलकुदको शीर्ष स्थानमा चीनको लामो यात्रालाई रोक्ने नयाँ शक्ति भने यसपटक पनि देखिएन।
चार दशकभन्दा लामो समयदेखि एसियाली खेलकुदमा कायम चीनको एकछत्र राज केवल पदक संख्याको कथा होइन। यो दीर्घकालीन सरकारी नीति, ठूलो लगानी, प्रतिभा पहिचान, वैज्ञानिक प्रशिक्षण र खेलकुदलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्ने रणनीतिको परिणाम हो।
त्यसैले वर्तमान अवस्थामा चीनलाई चुनौती दिन सक्ने एसियाली राष्ट्रहरू भए पनि समग्र पदक तालिकामा उसलाई उछिनेर च्याम्पियन बन्ने चुनौती अझै निकै ठूलो देखिन्छ। एसियाली खेलकुदको इतिहास र पछिल्ला चार दशकका नतिजाले पनि यही तथ्यलाई पुष्टि गर्दै आएका छन्।
